2025 жылы, Косовонын башкентинен да, мен үчүн көп таңданып калган, кичине, бирок биздин үлгүлөрүбүзди ташып калган, Осман империясынын үлгүсүн өз сокогунда сезе алган Призрен шаарында, Укшин Хоти университети үстүндө өткөрүлгөн үлкөн үлгүлөрдүн жаз окуу уюмунда катышуу мүмкүнчүлүгүм болду.
Эки айга чейинки программада, дүйнөнүн үз-үзүнөн келген жаш кишилер менен бирге, англис тилин окутууда цифровдук ыкмаларды колдоону үйрөнүп жаттым. Дарысымызга киргенибиз үчүн Мальтидеги академик 2 күн кешиккенде, биринчи дарыстарыбызга үч Америкалык жаш киши кирди. Алар өзүнө танытканда, ал күнгө чейин атын да тышта алган эмес болгон, бир үйлөштүрүүчү курулуш менен күштүн күчүнө келдим: Peace Corps.
1961-жылы негизделген Peace Corps - АКШнын билим берүү жана ыркач көлөмүндө иштейт. 2025-жылга чейинки ресми маалыматтарга караганда, 61 элде 4.839 Америкалык добровольдүү иштеген.
Косовода көчөлөрдөгү биринчи жаштар, Пристинада жайгашкан Америкалык бөлмөдө көпчүлүк иш-чаралар өткөрүп жатышты. Менди эң күчтүү өзгөрткөн нерсе, алардын жакында эки жыл бою жашашы, улуттук тилдерди жакшы үйрөнүшү жана өзгөчө өлкөнүн күнүк басымына кирүшү. Башкача айтканда, убакыттын аягына чейин иштерин аткарган жаштар, АКШдагы кейбир федералдик мурасбекчилер үчүн жеке ишке алуу укугуна ээ болушу мүмкүн. Бул аркылуу АКШ башка өлкөлөр менен байланыштарын өсүрүп, жарандык өлкөлөрдө экспертиза бар жаштарды тәрбиөлөп жатат.
Ал күнү мен өзүмгө былтыр деген суроо көтөрдүм: Неге Түркияда да Peace Corps үчүн үкүмдөн кийинки, узун убакыттык жана көпчүлүк үчүн өзгөчө үлгүдөгү интернанционалдык жаштар үчүн моделдин жасалышы мүмкүн эмес?
Биринчи, улуттуң бул саясатта өзгөчө мааниге ээ курмусу бар. Кыргызстанда иштерине өзüm көз жеткирген ТИКА, Юнус Эмре Институту, Түркия Маариф Фонду жана ТҮБ бүтүн дүйнөдө көп жерде маанилүү иштер өткөрүп жатат. Бирок мен үчүнчү, күндөлүк өмүрүбүзгө туура-туура кирүүчү жаш жолдоштор менен курмустардын күчүн көп жогорураак көтөрө алабыз.
Америкалык жаш жолдоштор океандан келеп, Косово аймактарында эки жыл иштөөгө мүмкүн болсо, биздин Балкан, Түркия жана Африкада бар болгон тарыхый жана маданий байланыштарды өзгөчө өтүнөбүз? Башкача айтканда, маанилүү бир пайдалуу жағдай бар.
Мисалы, Босния-Герцеговинага барган Түрк жолдош, анда жылдар бою иштеп келген курмустарыбыз менен жергиликтүү үйлөшүүлөрүнүн түзгөн негиздемеден пайдаланууга мүмкүн. ТҮБнүн бүтүн дүйнөдө таралган Түркия билим алган жөнөтүүчүлөрүнүн желеси да өзүнө өзү бир күчтүү потенциал.
Түркия, инсаний көмөк жана өнүгүш ыраатташтыгында маанилүү ресурстарды бөлүүчү өлкө. Бирок, дүйнөлүк өзара иш-бирлиги үчүн мәсьелэ, көпчүлүк көмөк көлөмү эмес, бул көмөктөр өзүнчө ыраатташтык үстөмдүгүнө жана жылы күчкө өтө алганы.
Мен үчүн, улуттук күркөтүлгөн күшүбүз, бар болгон институттары жана тарыхый байланыштарын эсептөгөндө, жакшы жөнөкөйлөнгөн дүйнөлүк жаш көмүшчүлүк программасы өтө эффективдүү бир мемлекеттик дипломатия ыкмасы болушу мүмкүн.
"Биздин Азербайжанда 21-сентябрь 2026-жыл, 309-номердуу министрлер кеңешинин шешими менен өткөн күннөрдө кабул экилип, окуу кийиминин бүтүндүгүн бүзүүчү же билим берүүнүн секуляризм принциби менен келишсиз деп бааланган кийим элементтерин колдоно албайт. Шешимде баш кибинин ачык түрдө аталбаса да, практикада баш кибини кийген окуучулар мектепке кирбейт деген хабарлар менен көрсөтүүлөр көпчүлүккө жетти.\n\nБул көрүнүш биз үчүн өзүбүзге тааныш эмес эмес. Биз Турцияда бул түрдөгү талкуулар, тыйым салуулар жана алардын өлкөдөгү күркөтүүлөргө келтирген терең жараларды жылдар бойунца өткөрдүк. Университеттин көпчүлүгүнө кире албаган жаш кызларды да көрдүк, халыктын күчү менен сайланган болсо да, баш киби себеби менен Турция Борбордук Миллий Мажилисinde киреше албаган Мерве Кавакчыны да. Бүгүнгү күндө кайра өткөн күндөрдү карап, адамдын дини жана кийими аркылы бул түрдөгү күчтүү өзгөчөлүктүн өзүнө караган өтө кыйын нәтижелерин кандай жакшы түшүнө алабыз."
Эндиге, өзүнүн көпчүлүгү мусулмандык үлгүсүн үзгөрткөн көрүнүштөрү бар, бир-бирине үкүнөтүп, Азербайжанда башка үлгүдөгү сөз жүргүзүп жаткан үндөлүштү үмүттөн өтүп жатам. Секулярдик, өкмөттүн кандай да бир диндин эрежелери менен башкарылбаганын үмүттөн өтүп жатам. Бир эсе, жеке адамдын ыркын өмүрлөшүү үчүн бостундуу үчүн көзөмөлдөнүүгө айланбашы керек. Өкмөттүн секуляр болушу менен, өкмөттүн үлгүсү менен өлкөдөгү диний тандоолорду чектөө – бул башка нерсе.
Азербайжанда да бул мәсьеледе күпчүлүк көз караш айырымчылыгы бар. Бир көпчүлүк үзгөртүлгөн шарттарды күтүү үчүн баш кылынган кыздардын окуу укугуна ылайык келет, бир тарабынан өкмөттүн секуляр түшүнүгүн көтөрүп чыгат; өзүнөн үлгүсүнө ылайык, Азербайжан мусулмандык өлкө деп аныкталбашы керек деген үнөттөрдү айтат. Көбүнчө, Азербайжан дүйнөдөгү үлгүдөгү секуляр өлкө. Бирок, секуляр өлкө болуу, көпчүлүгү мусулмандык үлгүсүн үзгөрткөн өлкөдөгү тарыхый, маданий жана диний үлгүсүн өзгөртүү менен бирдей эмес.
Европада мысал келтиргендерге да көңүл бүлүү керек. Франция башчылыгында, көптөгөн Европа мамлекеттеринде диний белгилерге карата үйрөнүүлөр қолданылган. Бирок, Европада бир үйрөнүү бар болсо, ал таңдап алынган түрдө дуруу экенин билдирбейт. Европада мусулмандарга карата өзгөчөлүк жана исламофобия үчүн көңүл бүлүүлөр бар болсо, Азербайжандагыдай тарыхый жана өлкөлүк байланыштары күчтүү болгон түрк өлкөсүндө бул түрдөгү үйрөнүүлөрдү кабул кылуу мүмкүн эмес. Бул түшүнүктү ачык түрдө күрөшөм. Иман эркиндигин өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес, керек болсо, өзгөчөлүктүн бир эркиндик менен бирге өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес. Керек болсо, өзгөчөлүктүн бир эркиндик менен бирге өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес.
Азербайжан мен Израиль арасындагы саясий, экономикалык жана жарым-чөйрөлүк кошулуштар өзүнчө жылдар бою дамып келүүдө. Эсебизге кирет, көпчүлүк күндөрү бул өзүнчө өзгөчөлүктөр өзүнчө Түркиянын көз карашынын бөлүгүнө көпөрөлүп келет. Эми көйлөккө арналган чечимдердин кийин, көптөгөн күчтөрдө бул үлгүлөрдүн аркасында Израиль же Израильге жакын лобилердин болгону тууралуу үнөтүлөр көрүнүп келет.
Бул үнөтүлөрдүн көзөмөлдөнүп, бир дүйнөнүн алынган күркөтүлгөн чечими башка дүйнөнүн кыялдык кирүүсүнө багытталышын өтө кыйын деп ойлойм. Башкача айтканда, бул түрдө сөз жөнөтүүлөрдүн убакыт өткөн сайын Азербайжан дүйнөсүнүн саясий тандауулары менен өзгөчө Азербайжан түркүлөрүнүн өзгөчөлүгүн бир өлчөмдө көрсөтүүгө айланышына күпчүлүк күтүүм бар.
Бир дүйнөнүн сырткы саясат тандоосу көпчүлүк, алган чечимдерин критикалоо, ишке ашыруусу өтө күрчөтүлөт. Бирок булардын бардыгынын да бир-биринин тарыхый өзүнчөлүгүн, урунун жана биз менен байланышын суроо үчүн негиз болуу мүмкүн эмес.
Түркия менен Азербайжан арасындагы ага-түнөкчүлүк, убакыттык өкмөт саясатынан көп-көп, тарых жана биргелик күрөштөрүнүн формалаштырган байланыш. Бул үчүн Азербайжанда көзөмөлдөнбөгөн укук бүтүрүлүшүнө үнсүз калыш өтө жалгыз болсо, укук бүтүрүлүшүнө негизделип Азербайжан түркүлөрүнө каршы башкарылган көз караш да ошончо жалгыз.
Мен үчүн тилек, Азербайжан өкмөтүнүн бул чечимдин ишке ашыруусунда туура келген мәселелерди кайра баалоо, баш килемди окуучулардын окуу укугун сактоо жана күрөшүүчүлүктүн бүзүлгөн мәселесин укук жана боскоолуктар негизинде чыгаруу.
Биз бир миллиеттин күчү, тек өз өкмөтүнүн күчү менен эмес, жергиликтүүлөргө берилген боскоолуктар менен өлчөнөт.
"Азербайжан президенти Эльчебейге келетиб жаткан был мыктык: \n\n"Жакшы дос томону ким? Түбөнөн бери көпкөнөн кийин көркөм Түркия".\n\n"Жакшы дос ким? Түбөнөн бери көпкөнөн кийин көркөм Түркия".\n\nБул көркөмдүк, керек болгонда бир-биримизге чындыкты айтабылганын керектейт. Чындыгында, биз Азербайжанды жакшы күнүнөн гана көтөрүп турган үчүн эмес, күчсүз күнүнөн дагы жанында болуу үчүн сүйөбүз."
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nedeniyle bugünlerde dünyanın birçok devlet ve hükümet başkanı New York’ta. Diplomasi trafiğinin kalbi tam anlamıyla New York’ta atıyorken, bu gönderiyi yazmadan yaklaşık bir saat önce Çin Devlet Başkanı Xi Jinping Washington’a indi.
Ziyaret zaten başlı başına çok önemli. Fakat daha ilk dakikalarda ortaya çıkan görüntüler de bir o kadar dikkat çekiciydi.
ABD Başkanı Donald Trump ve eşi Melania Trump, Xi Jinping ve eşi Peng Liyuan’ı havalimanında karşıladı. Kırmızı halı, askeri tören ve B-1 bombardıman uçaklarının geçişiyle oldukça özel bir karşılama yapıldı. Türkiye’nin protokol geleneğine baktığımızda bir devlet başkanının bu şekilde karşılanması bize çok sıra dışı gelmeyebilir. Fakat Amerikan protokolünde devlet başkanlarının havalimanında Başkan tarafından karşılanması pek alışılmış bir durum değil. Beyaz Saray da Trump’ın Xi’yi Joint Base Andrews’ta bizzat karşılayacağını ziyaret programında ayrıca duyurmuştu.
Burada yapılan yorumlarda dikkat çeken noktalardan biri de şu: Amerika’nın Çin’e ihtiyacı olduğu kadar Çin’in de Amerika’ya ihtiyacı var. Dolayısıyla bu görüntüleri sadece bir karşılama töreni olarak değil, önümüzdeki iki gün yapılacak görüşmelerin havasını gösteren bir işaret olarak görmek mümkün.
İşin bana göre daha ilginç tarafı ise New York’ta.
Xi Jinping Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na katılmayacak. Çin’i New York’ta Devlet Başkan Yardımcısı Han Zheng temsil edecek.
Yani tabloya baktığımızda, dünyanın diplomasi trafiği New York’ta akarken, dünyanın en büyük iki ekonomisinin liderleri Washington’da kendi pazarlıklarını sürdürecek.
Üstelik zamanlama da önemli.
ABD ile Çin arasında devam eden geçici ticaret mutabakatının süresi 10 Kasım’da sona erecek. Bu nedenle ticaret ateşkesinin uzatılması, tarifeler, teknoloji, yapay zekâ ve nadir toprak elementleri bu ziyaretin en önemli başlıkları arasında bulunuyor.
Bir tarafta Birleşmiş Milletler nedeniyle çok sayıda devlet ve hükümet başkanı Amerika’da bulunurken, diğer tarafta ABD ve Çin liderleri Washington’da iki ülkenin önümüzdeki dönem ilişkilerini konuşacak.
Önümüzdeki günlerde Washington’da yapılacak görüşmelerden, yalnızca ABD ve Çin’i değil, ekonomik ve siyasi etkileriyle bütün dünyayı ilgilendirecek kararların çıkması oldukça açık.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16. kez Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kürsüsünden dünyaya seslendi.
Konuşmasının önemli bir bölümünü Gazze ve Filistin meselesine ayıran Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin bu konudaki duruşunu bir kez daha ortaya koydu. Ancak çağrısı yalnızca Filistin ile sınırlı değildi; dünyanın farklı coğrafyalarında savaş, zulüm ve adaletsizlik yaşayan toplumlara karşı uluslararası toplumun daha fazla sorumluluk alması gerektiğini vurguladı.
Konuşmanın ana eksenlerinden biri yine Birleşmiş Milletler’in mevcut yapısının reformuydu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, uzun yıllardır dile getirdiği “Dünya 5’ten büyüktür” sözünü tekrar ederek, 190’dan fazla ülkenin iradesinin Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesinin kararlarına bağlı olduğu mevcut sistemi açık şekilde eleştirdi.
Benim açımdan da Birleşmiş Milletler’in reform meselesi artık ciddi şekilde ele alınması gereken bir konu. BM, dünyanın farklı coğrafyalarında ortaya çıkan krizlere yeterli cevap vermekte ve taraflar arasında uzlaşı sağlamakta uzun süredir oldukça başarısız bir karne ortaya koyuyor. Bugün Gazze’de yaşanan büyük insani yıkımı izlerken, yakın tarihte Bosna Hersek’te yaşananları ve Srebrenitsa soykırımını da unutmamak gerekiyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın BM reformunun artık kaçınılmaz olduğunu savunmasını bu açıdan önemli buluyorum.
Konuşmada Türkiye’nin kendi coğrafyasındaki gelişmelere seyirci kalmayan ve çözüm süreçlerinde yer alma iradesi gösteren yaklaşımı da tekrar ortaya konuldu. Gazze’den Suriye’ye, Rusya-Ukrayna savaşından Balkanlar ve Kafkasya’ya kadar birçok başlıkta Türkiye’nin diplomasi ve diyalog kanallarını açık tutma iradesi vurgulandı.
Kıbrıs konusunda da Türkiye’nin devlet politikası açık şekilde tekrarlandı. Kıbrıs Türk halkının egemen eşitliğinin ve eşit uluslararası statüsünün tanınması gerektiği ifade edilirken, uluslararası topluma Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile siyasi, diplomatik ve ekonomik ilişkiler kurma çağrısı yapıldı.
Benim özellikle dikkatimi çeken bir diğer nokta ise Türk Devletleri Teşkilatı’na yapılan vurgu oldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Teşkilatın her geçen yıl daha da güçlendiğini dünyanın en önemli diplomasi kürsülerinden birinde ifade etmesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin Türk Devletleri Teşkilatı’na verdiği önemi açıkça gösteriyor. Türk dünyasının giderek daha kurumsal bir yapıya kavuşması ve bunun uluslararası platformlarda dile getirilmesi de ayrıca kıymetli.
Konuşma sırasında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Gazze ve İsrail politikalarına yönelik açıklamaları esnasında İsrail delegasyonunun salonu terk etmesi de kamuoyunun dikkatinden kaçmadı.
Bana göre burada esas olan, Türkiye Cumhuriyeti’nin dünyanın en önemli diplomasi platformlarından birinde kendi tezlerini, haklarını ve dış politika önceliklerini açık şekilde ortaya koyabilmesidir. Birçok devletin aksine bizim devletimiz gerektiğinde irade koyar, fikrini açıkça beyan eder ve kendi tezlerini dünyanın en büyük kürsülerinde savunur.
Dünyada bazı milletler vardır ki tarih boyunca dünya düzeninde doğrudan yada dolaylı söz sahibi olmuşlardır. Bu memleketin bir evladı olmanın verdiği duygunun ötesinde, yakın ve uzak tarihe bakıldığında da Türkiye Cumhuriyeti’nin bu birikimi taşıyan devletlerden biri olduğunu düşünüyorum. Köklü devlet geleneğimizin ve diplomatik tecrübemizin, bugün yaşanan gelişmelerde de karşılığı var.
Ertuğrul Özkök’ün 5 Eylül’de kaleme aldığı yazı, yaklaşan BM 81. Genel Kurulu öncesinde bu açıdan dikkatimi çekti. Özkök’ün aktardığı, kaynağı ve değerlendirmeleri henüz tam olarak teyit edilememiş çalışmada Türkiye; Çin, ABD, Fransa, Hindistan, İran ve Rusya’yla birlikte yedi güç arasında anılıyor. Türkiye’nin savunma sanayisinin yanında, birbirinden farklı aktörlerle ilişki kurabilmesine ve diplomatik hareket alanına yapılan vurgu da anlamlı.
Bu nedenle Türkiye’nin, yaklaşan Genel Kurulda hem söyleyecek sözü olan hem de hakkında konuşulan ülkelerden biri olacağını düşünüyorum. Elbette her lider o salona aynı koşullarda gelmeyecek. Kimi daha güçlü bir sözle, kimi öfkeyle, kimi de yürüttüğü politikaların ve yaşanan acıların doğurduğu ağır sorularla karşı karşıya kalacak.
Temennim, bu buluşmanın önce savaşın ve zulmün hüküm sürdüğü coğrafyalara, ardından bütün dünyaya iyilik getirmesi. Türkiye’nin de büyük önderin “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışıyla bu yönde güçlü bir katkı sunucağına inanıyorum.
Dünyanın savaşlar, bölgesel krizler ve güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya olduğu bir dönemde, liderlerin aynı masa etrafında bir araya gelmesi her zaman değerlidir. Böylesine kritik bir zirveye Ankara’nın ev sahipliği yapacak olması da ayrıca anlam taşıyor.
Türkiye, köklü devlet geleneği ve diplomatik tecrübesinin yanı sıra, “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışını dış politika hafızasında taşıyan bir ülke. Bu nedenle zirvenin, yalnızca ittifak açısından değil, küresel barış ve istikrar adına da yapıcı sonuçlar ortaya koymasını temenni ediyorum.
