"Азербайжанда кибине кирүү сүйлөшүүсү: Секулярдык жана окуу укугу | Бурак Кан"

"Биздин Азербайжанда 21-сентябрь 2026-жыл, 309-номердуу министрлер кеңешинин шешими менен өткөн күннөрдө кабул экилип, окуу кийиминин бүтүндүгүн бүзүүчү же билим берүүнүн секуляризм принциби менен келишсиз деп бааланган кийим элементтерин колдоно албайт. Шешимде баш кибинин ачык түрдө аталбаса да, практикада баш кибини кийген окуучулар мектепке кирбейт деген хабарлар менен көрсөтүүлөр көпчүлүккө жетти.\n\nБул көрүнүш биз үчүн өзүбүзге тааныш эмес эмес. Биз Турцияда бул түрдөгү талкуулар, тыйым салуулар жана алардын өлкөдөгү күркөтүүлөргө келтирген терең жараларды жылдар бойунца өткөрдүк. Университеттин көпчүлүгүнө кире албаган жаш кызларды да көрдүк, халыктын күчү менен сайланган болсо да, баш киби себеби менен Турция Борбордук Миллий Мажилисinde киреше албаган Мерве Кавакчыны да. Бүгүнгү күндө кайра өткөн күндөрдү карап, адамдын дини жана кийими аркылы бул түрдөгү күчтүү өзгөчөлүктүн өзүнө караган өтө кыйын нәтижелерин кандай жакшы түшүнө алабыз." Эндиге, өзүнүн көпчүлүгү мусулмандык үлгүсүн үзгөрткөн көрүнүштөрү бар, бир-бирине үкүнөтүп, Азербайжанда башка үлгүдөгү сөз жүргүзүп жаткан үндөлүштү үмүттөн өтүп жатам. Секулярдик, өкмөттүн кандай да бир диндин эрежелери менен башкарылбаганын үмүттөн өтүп жатам. Бир эсе, жеке адамдын ыркын өмүрлөшүү үчүн бостундуу үчүн көзөмөлдөнүүгө айланбашы керек. Өкмөттүн секуляр болушу менен, өкмөттүн үлгүсү менен өлкөдөгү диний тандоолорду чектөө – бул башка нерсе. Азербайжанда да бул мәсьеледе күпчүлүк көз караш айырымчылыгы бар. Бир көпчүлүк үзгөртүлгөн шарттарды күтүү үчүн баш кылынган кыздардын окуу укугуна ылайык келет, бир тарабынан өкмөттүн секуляр түшүнүгүн көтөрүп чыгат; өзүнөн үлгүсүнө ылайык, Азербайжан мусулмандык өлкө деп аныкталбашы керек деген үнөттөрдү айтат. Көбүнчө, Азербайжан дүйнөдөгү үлгүдөгү секуляр өлкө. Бирок, секуляр өлкө болуу, көпчүлүгү мусулмандык үлгүсүн үзгөрткөн өлкөдөгү тарыхый, маданий жана диний үлгүсүн өзгөртүү менен бирдей эмес. Европада мысал келтиргендерге да көңүл бүлүү керек. Франция башчылыгында, көптөгөн Европа мамлекеттеринде диний белгилерге карата үйрөнүүлөр қолданылган. Бирок, Европада бир үйрөнүү бар болсо, ал таңдап алынган түрдө дуруу экенин билдирбейт. Европада мусулмандарга карата өзгөчөлүк жана исламофобия үчүн көңүл бүлүүлөр бар болсо, Азербайжандагыдай тарыхый жана өлкөлүк байланыштары күчтүү болгон түрк өлкөсүндө бул түрдөгү үйрөнүүлөрдү кабул кылуу мүмкүн эмес. Бул түшүнүктү ачык түрдө күрөшөм. Иман эркиндигин өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес, керек болсо, өзгөчөлүктүн бир эркиндик менен бирге өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес. Керек болсо, өзгөчөлүктүн бир эркиндик менен бирге өзгөчөлүккө каршы көтөрүү эмес. Азербайжан мен Израиль арасындагы саясий, экономикалык жана жарым-чөйрөлүк кошулуштар өзүнчө жылдар бою дамып келүүдө. Эсебизге кирет, көпчүлүк күндөрү бул өзүнчө өзгөчөлүктөр өзүнчө Түркиянын көз карашынын бөлүгүнө көпөрөлүп келет. Эми көйлөккө арналган чечимдердин кийин, көптөгөн күчтөрдө бул үлгүлөрдүн аркасында Израиль же Израильге жакын лобилердин болгону тууралуу үнөтүлөр көрүнүп келет. Бул үнөтүлөрдүн көзөмөлдөнүп, бир дүйнөнүн алынган күркөтүлгөн чечими башка дүйнөнүн кыялдык кирүүсүнө багытталышын өтө кыйын деп ойлойм. Башкача айтканда, бул түрдө сөз жөнөтүүлөрдүн убакыт өткөн сайын Азербайжан дүйнөсүнүн саясий тандауулары менен өзгөчө Азербайжан түркүлөрүнүн өзгөчөлүгүн бир өлчөмдө көрсөтүүгө айланышына күпчүлүк күтүүм бар. Бир дүйнөнүн сырткы саясат тандоосу көпчүлүк, алган чечимдерин критикалоо, ишке ашыруусу өтө күрчөтүлөт. Бирок булардын бардыгынын да бир-биринин тарыхый өзүнчөлүгүн, урунун жана биз менен байланышын суроо үчүн негиз болуу мүмкүн эмес. Түркия менен Азербайжан арасындагы ага-түнөкчүлүк, убакыттык өкмөт саясатынан көп-көп, тарых жана биргелик күрөштөрүнүн формалаштырган байланыш. Бул үчүн Азербайжанда көзөмөлдөнбөгөн укук бүтүрүлүшүнө үнсүз калыш өтө жалгыз болсо, укук бүтүрүлүшүнө негизделип Азербайжан түркүлөрүнө каршы башкарылган көз караш да ошончо жалгыз. Мен үчүн тилек, Азербайжан өкмөтүнүн бул чечимдин ишке ашыруусунда туура келген мәселелерди кайра баалоо, баш килемди окуучулардын окуу укугун сактоо жана күрөшүүчүлүктүн бүзүлгөн мәселесин укук жана боскоолуктар негизинде чыгаруу. Биз бир миллиеттин күчү, тек өз өкмөтүнүн күчү менен эмес, жергиликтүүлөргө берилген боскоолуктар менен өлчөнөт. "Азербайжан президенти Эльчебейге келетиб жаткан был мыктык: \n\n"Жакшы дос томону ким? Түбөнөн бери көпкөнөн кийин көркөм Түркия".\n\n"Жакшы дос ким? Түбөнөн бери көпкөнөн кийин көркөм Түркия".\n\nБул көркөмдүк, керек болгонда бир-биримизге чындыкты айтабылганын керектейт. Чындыгында, биз Азербайжанды жакшы күнүнөн гана көтөрүп турган үчүн эмес, күчсүз күнүнөн дагы жанында болуу үчүн сүйөбүз."